Volledige dekking Istanbul-wandeltocht

In 537 na Christus liep keizer Justinianus de pas voltooide Hagia Sophia binnen en zei naar verluidt: "Solomon, ik heb je overtroffen" — een verwijzing naar de tempel in Jeruzalem. De koepel was nog nooit zo groot gebouwd; het was een technische gok die twee keer gedeeltelijk instortte. Wat er vandaag staat is de derde poging. Byzantijnse mozaïeken, islamitische kalligrafie en Ottomaanse toevoegingen werden elk bovenop de laatste gelaagd. Dit gebouw was niet alleen getuige van de geschiedenis - het was het adres van de geschiedenis.

In 1728 liet Sultan Ahmet III deze fontein bouwen als statement. Het tulpentijdperk — zijn tijdperk — was het Ottomaanse Istanbul op zijn meest extravagante : Europese mode, tulpentuinen, poëzieavonden aan de Bosporus. De fontein bood gratis sherbet aan iedereen die langskwam. Drie jaar later kwam er een einde aan een opstand. De Sultan werd onttroond. De tulpen waren verscheurd. Maar de fontein bleef – een marmeren voetnoot bij een van de meest flamboyante en abrupt beëindigde regeerperioden uit de geschiedenis.

De meeste mensen lopen voorbij Hagia Irene zonder te stoppen — wat opmerkelijk is, want hier scheurde het vroege christendom zichzelf bijna uit elkaar. Binnen deze muren woedden tientallen jaren theologische oorlogen over de aard van Christus. Hagia Irene — wat Heilige Vrede betekent — zag er maar weinig van. In tegenstelling tot elke andere Byzantijnse kerk in de stad, hebben de Ottomanen het nooit omgebouwd tot een moskee; ze gebruikten het in plaats daarvan als een wapenkamer. De kanonskogels zijn al lang weg. De stilte die ze achterlieten is iets heel anders.

400 jaar lang werd elke beslissing die drie continenten vormde binnen deze muren genomen. Topkapı was geen paleis — het was een stad binnen een stad, waar op zijn hoogtepunt 4.000 mensen woonden: sultans, concubines, eunuchen, conciërges en de bureaucratie van een heel rijk. De Harem alleen al had 300 kamers. Suleiman de Grote liep over deze binnenplaatsen. Dat deed Roxelana ook – de slavin die zijn wettelijke vrouw werd en misschien wel de machtigste vrouw in de Ottomaanse geschiedenis. Macht laat altijd een residu achter. Je kunt het hier voelen.

In 1887 groef de Ottomaanse archeoloog Osman Hamdi Bey Sidon op in het moderne Libanon en keerde terug met iets bijzonders – een sarcofaag die met zo'n precisie was uitgehouwen dat historici aanvankelijk aannamen dat hij van Alexander de Grote was. Dat doet het niet, maar het ware verhaal van de Eigenaar is net zo opmerkelijk. In hetzelfde museum staat ook een 3.300 jaar oud kleitablet met het oudste vredesverdrag ter wereld tussen Egypte en de Hettieten. Het grootste deel van de geregistreerde beschaving ging door deze stad. Het bewijs zit hierin.

In 532 n.Chr. escaleerde een rivaliteit tussen twee fanfacties tot de Nika-rellen – vijf dagen van geweld dat half Constantinopel in brand stak en 30.000 mensen doodde. Keizer Justinianus vluchtte bijna. Zijn vrouw Theodora hield hem tegen en zei dat ze liever in keizerlijk paars stierf dan in ballingschap te leven. Hij bleef. De relschoppers werden naar dit stadion gelokt en afgeslacht. De drie oude monumenten die hier nog staan – de Egyptische Obelisk, de Slangenzuil en de Zuil van Constantijn – keken er allemaal naar.

Sultan Ahmet I was 19 toen hij deze moskee in 1609 in gebruik nam. Hij had nog nooit een oorlog gewonnen – ongebruikelijk voor een Ottomaanse sultan – en recht tegenover de Hagia Sophia bouwen was deels compensatie, deels ambitie. Hij eiste zes minaretten, wat de islamitische wereld schandaalde: alleen de moskee van Mekka had er zes. Hij financierde stilletjes een zevende minaret voor Mekka om de controverse te beëindigen. Ahmet stierf op 27-jarige leeftijd, slechts een jaar na de voltooiing van de moskee. Hij ligt begraven in een mausoleum net buiten de muur die hij nooit afgemaakt heeft gezien.

Corlulu Ali Pasja diende als grootvizier onder drie sultans, overleefde paleisintriges die de meeste mannen afmaakten en bouwde dit binnenplaatscomplex in de vroege jaren 1700. Hij werd uiteindelijk toch geëxecuteerd — dat was het standaard lot van grootviziers die uit de gratie vielen. Zijn complex werd een madrassa, toen een caravanserai, en vandaag de dag is het een van de weinige hoeken van de oude stad waar je onder platanen kunt zitten, thee kunt drinken en de tijd kunt zien verstrijken zonder dat iemand je iets probeert te verkopen.

De Grote Bazaar begon niet als een markt. Mehmed II bouwde een kleine stenen bedesten — een afsluitbare kluis voor het opslaan van waardevolle spullen — kort nadat hij Constantinopel in 1453 had veroverd. Kooplieden clusterden eromheen. Dan meer kooplieden, dan hans, koffiehuizen, moskeeën en fonteinen. Meer dan 500 jaar groeide het organisch uit tot 61 straten en 4.000 winkels. Het is meerdere malen verbrand en herbouwd, omdat de handel niet kon stoppen. Sommige families houden al generaties lang dezelfde winkel. De handel pauzeerde nooit lang genoeg om te vertrekken.

De naam betekent Egyptische Markt — niet omdat het Egyptische goederen verkocht, maar omdat het werd gebouwd met belastinginkomsten die werden geïnd uit Egypte, toen een Ottomaanse provincie. Voltooid in 1664, financierden de inkomsten uit deze winkels het onderhoud van de Yeni-moskee ernaast. Die regeling – handel die religie ondersteunt – was zeer Ottomaans. De kruidenhandel die deze gewelfde gangen vulde, bracht ooit de hele wereldeconomie in beweging. Tegenwoordig verkopen dezelfde kraampjes saffraan, sumak en Turkse lekkernijen. De schaal veranderde. De geur niet.

Er zijn vijf bruggen geweest op deze plek. De eerste was een ponton van gegeselde boten. Leonardo da Vinci diende in 1502 een ontwerp in voor een vervanging — het werd afgewezen. Michelangelo werd ook benaderd en afgewezen. De huidige brug werd geopend in 1994. Onder het dek hangen restaurants boven het water. Hierboven voeren vissers de leuningen op alle uren. De Gouden Hoorn die het overspant was de haven die de Byzantijnen in 1453 met een grote ketting blokkeerden — en die de Ottomanen omzeilden door hun oorlogsschepen over land te slepen.

In 1906 voltooide de Ottomaanse schilder Osman Hamdi Bey De schildpaddentrainer — een man die schildpadden overhaalt met een fluit. Het klinkt grillig. Dat was het niet. Hamdi Bey betoogde dat de Ottomaanse wereld niet statisch of achterlijk was – het werd ergens naartoe geleid. Hij was ook de man die de wet aannam die antiek verbiedt het land te verlaten, daarom zijn de musea van Istanbul zo rijk als ze zijn. Zijn schilderij verankert de collectie van Pera Museum. Zowel de kunst als het argument dat het maakte, houden nog steeds stand.

Avrupa Pasajı werd gebouwd in 1870 en is ontworpen voor de Europese kooplieden en diplomaten die Pera vulden — toen de kosmopolitische wijk waar Grieken, Armeniërs, Joden, Levantijnen en West-Europeanen zij aan zij leefden onder Ottomaanse heerschappij. De ijzer-en-glasstructuur werd rechtstreeks geleend van Parijse arcades. De ambassades zijn nu grotendeels verdwenen. Die gemeenschappen waren verspreid over de 20e eeuw door oorlog, belastingen en bevolkingsuitwisselingen. De architectuur bleef. Loop er langzaam doorheen — het gebouw onthoudt wat de stad liever vergeet.

De Bloemenpassage — kreeg zijn naam van Witte Russische vluchtelingen die hier bloemen verkochten na de revolutie van 1917 te zijn gevlucht. Daarvoor was het een grote arcade uit 1876, de Cité de Péra genaamd. Het verviel tot een prachtige ruïne, werd een gang van meyhanes en arbeidersherbergen, werd gerestaureerd in de jaren 1980, en bestaat nu ergens tussen beide versies van zichzelf. Schrijvers, vishandelaren, operazangers en ballingen kwamen er allemaal langs. Bestel een rakı aan een van de tavernetafels. Sommige tradities verdienen het om door te gaan.

St. Antoine werd door de Franciscanen gebouwd in een straat die ooit de meest kosmopolitische laan in de islamitische wereld was. İstiklal — toen de Grand Rue de Péra geheten — was bekleed met Europese ambassades, theaters en patisserieën. St. Antoine diende de Italiaanse gemeenschap; vlakbij stonden Grieks-orthodoxe, Armeense en Joodse gemeenten. Dat pluralisme was opzettelijk – de Ottomanen vestigden strategisch verschillende gemeenschappen in aangewezen wijken. İstiklal draagt die gelaagde identiteit nog steeds, zelfs als de gemeenschappen zelf zijn uitgedund.

De Genuezen bouwden de Galatatoren in 1348 als middelpunt van hun versterkte handelskolonie — een zelfbesturende enclave die onder haar eigen wetten opereerde, volledig gescheiden van het Byzantijnse Constantinopel aan de overkant van het water. Na de Ottomaanse verovering diende het als gevangenis, observatorium en — volgens de Ottomaanse historicus Evliya Çelebi — het lanceerpunt van Hezarfen Ahmet Çelebi, die naar verluidt in 1638 vleugels omdeed en van de toren vrij over de Bosporus gleed. Of het waar is of niet, Istanbul claimde het verhaal als zijn eigen verhaal. Dat alleen al zegt je iets.